Khi nào con người không còn cần đến tôn giáo?

Lm. Fx Nguyễn Văn Thượng

Dẫn nhập

Sau một đám tang, giấy chứng tử ghi rõ nguyên nhân qua đời. Trên bàn ăn vẫn còn một chiếc ghế trống. Gia đình đã biết vì sao trái tim ngừng đập, nhưng bữa cơm đầu tiên sau ngày an táng vẫn đặt ra một câu hỏi khó trả lời. Từ nay, tình yêu dành cho người đã khuất sẽ mang hình thức nào? Có gia đình đọc một lời kinh. Có gia đình nấu lại món ăn quen thuộc rồi nhắc một kỷ niệm. Cả hai cử chỉ đều đáng được hiểu từ ý nghĩa mà tang quyến gửi gắm.

Câu hỏi khi nào con người không còn cần đến tôn giáo thường hàm chứa một dự đoán về tương lai. Dường như chỉ cần tri thức tiến đủ xa, đời sống đủ sung túc hoặc ý thức đủ trưởng thành, niềm tin tôn giáo sẽ đi hết một chặng đường lịch sử. Dự đoán ấy chỉ đứng vững nếu mọi hình thức tôn giáo đều đáp ứng cùng một nhu cầu và nhu cầu ấy có thể được thỏa mãn hoàn toàn. Chính giả định này cần được khảo sát. Một cá nhân có thể sống trọn vẹn bên ngoài sinh hoạt tôn giáo. Từ kinh nghiệm ấy đến kết luận về ý nghĩa của đức tin đối với toàn thể nhân loại vẫn còn một quãng đường lập luận.

I. Giới hạn của lời giải thích bằng nhu cầu

Chữ “cần” có sức nặng khác nhau trong từng hoàn cảnh. Bệnh nhân cần thuốc để hạ sốt. Một lời hứa cần có người giữ lời mới thành đáng tin. Người yêu nhạc có thể nói rất cần một buổi chiều nghe lại khúc đàn quen. Trong trường hợp đầu, hiệu quả có thể đo bằng nhiệt độ. Trong trường hợp thứ hai, điều đang được xét là một đòi hỏi đạo đức. Trong trường hợp sau cùng, chữ “cần” diễn tả sự gắn bó với một điều có giá trị tự thân. Đem cùng một phép thử áp cho cả ba trường hợp sẽ khiến câu hỏi ban đầu mất đi độ chính xác.

Một số thực hành tôn giáo quả thực có thể mất chức năng khi kiến thức thay đổi. Nếu một làng cho rằng dịch bệnh phát sinh vì thần linh nổi giận, việc tìm ra nguồn nước nhiễm bẩn cung cấp lý do xác đáng để từ bỏ lời giải thích cũ. Tiếp tục quy trách nhiệm cho một gia đình bị xem là đã xúc phạm thần linh còn gây thêm bất công. Trong hoàn cảnh ấy, tiến bộ nhận thức làm được một việc có giá trị đạo đức rất cụ thể. Tuy nhiên, sau khi giếng nước đã được làm sạch, câu hỏi ai sẽ chăm sóc những đứa trẻ mất cha mẹ vẫn đòi một quyết định. Kiến thức về nguồn lây có thể hướng dẫn hành động, còn nghĩa vụ chăm sóc cần thêm một lý lẽ về phẩm giá và trách nhiệm.

Ở đây cũng xuất hiện một giới hạn theo chiều ngược lại. Sự hiện diện của nghĩa vụ đạo đức chưa đủ để kết luận rằng mọi người có lương tâm đều mặc nhiên sống một đời tôn giáo. Một người có thể chăm sóc trẻ mồ côi vì nhìn nhận nỗi đau và quyền lợi của trẻ. Một giáo dân có thể làm cùng công việc ấy vì nhận ra nơi trẻ một người thân cận được Thiên Chúa yêu thương. Việc áp đặt duy nhất một cách giải nghĩa sẽ khiến cả kinh nghiệm thế tục lẫn kinh nghiệm đức tin bị mô tả sai. Cùng một hành động tốt có thể bắt nguồn từ những xác tín khác nhau và vẫn mở đường cho sự cộng tác.

Giải thích được nguồn gốc của một niềm tin cũng chưa phân xử được nội dung của niềm tin ấy. Nỗi sợ có thể thúc đẩy một bệnh nhân đi khám. Kết quả chẩn đoán vẫn cần được thẩm định bằng các lý do độc lập với nỗi sợ ban đầu. Tương tự, một lời cầu nguyện khởi đi từ bất an có thể dẫn tới một tương quan bền vững, cũng có thể chấm dứt khi cơn nguy qua đi. Giá trị của xác tín tôn giáo không thể được suy ra chỉ từ tâm trạng lúc khởi đầu. Tuy vậy, người tin vẫn có bổn phận xét xem một xác tín đang giúp nhìn sự thật rõ hơn hay đang bảo vệ một ước muốn khỏi mọi chất vấn.

II. Đau khổ và thử thách của lời cầu nguyện

Thử thách nghiêm khắc nhất đối với đức tin có lẽ nằm ở căn phòng nơi một lời cầu cứu đã được thốt lên và điều khẩn xin đã không xảy đến. Trước cái chết của một đứa trẻ, lời giải thích rằng gia đình chưa đủ lòng tin gây thêm một thương tích. Cả lời quả quyết rằng mất mát ấy cần thiết cho một mục đích cao hơn cũng đòi thứ hiểu biết vượt quá khả năng của người đứng bên giường bệnh. Có lúc, hành động trung thực nhất của một cộng đoàn là lo bữa ăn, thu xếp việc tang và ở lại sau ngày khách viếng cuối cùng ra về.

Từ phía triết học, sự im lặng trước lời khẩn cầu đặt ra một phản vấn có thực. Nếu Thiên Chúa tốt lành và có quyền năng, vì sao một đau khổ có thể ngăn ngừa lại được phép xảy ra? Việc viện đến tự do của con người có thể soi sáng một phần trách nhiệm trong chiến tranh hoặc bạo hành. Cách trả lời ấy gặp giới hạn trước căn bệnh bẩm sinh của trẻ nhỏ. Sự thành thật đòi nhìn nhận sức nặng của trường hợp khó nhất. Một lý thuyết về sự dữ dù nhất quán vẫn chưa thể thay tang quyến gánh chịu một buổi sáng thiếu tiếng chân quen thuộc.

Trong đức tin Kitô giáo, cuộc thương khó của Đức Giêsu đem lại một cách hiểu về sự gần gũi của Thiên Chúa ngay giữa kinh nghiệm bị bỏ rơi. Trên thập giá, lời than vẫn là một lời ngỏ với Thiên Chúa. Khả năng đặt câu hỏi, thậm chí kêu lên vì bất công, thuộc về đời sống cầu nguyện. Niềm tin vào sự phục sinh mang theo lời xác quyết rằng cái chết không có quyền quyết định giá trị sau cùng của một đời người. Xác quyết ấy có nội dung thần học riêng. Sự an ủi có thể nảy sinh từ niềm tin phục sinh, song mức độ an ủi tự nó chưa chứng minh được biến cố phục sinh.

Cũng cần dành chỗ cho kinh nghiệm của người đã cầu nguyện lâu ngày rồi rời xa đời sống đạo. Một cuộc đối thoại tử tế bắt đầu bằng việc nghe cho rõ điều gì đã mất. Có khi đó là niềm tin vào phép lạ. Có khi đó là lòng tín nhiệm đối với một cộng đoàn từng hứa nâng đỡ nhưng đã vắng mặt trong giờ khủng hoảng. Đôi khi câu hỏi sâu hơn liên quan đến chính sự hiện hữu của Thiên Chúa. Mỗi trường hợp cần một câu trả lời khác. Một nghĩa cử thăm viếng có thể hàn gắn lòng tín nhiệm từng tổn thương. Một nghi vấn về chân lý lại cần tự do khảo sát, kể cả tự do tiếp tục hoài nghi.

III. Tự do trưởng thành và ý nghĩa của đức tin

Có ý kiến cho rằng khi con người đủ trưởng thành để tự quyết định, tôn giáo sẽ trở nên thừa. Ý kiến ấy chạm đến một nguy cơ có thật. Bất cứ cộng đoàn nào quen quyết định thay lương tâm, thưởng cho sự vâng phục mù quáng hoặc dùng nỗi sợ để duy trì quyền lực đều góp phần làm suy yếu khả năng phán đoán. Trưởng thành trong hoàn cảnh ấy có thể đòi một lời từ chối. Một người dám chất vấn mệnh lệnh bất công đã thực hiện một hành vi đạo đức, kể cả khi sự chất vấn làm cho tập thể khó chịu.

Tuy nhiên, tự do trưởng thành cũng bao hàm khả năng nhận một điều tốt lành đến từ bên ngoài ý muốn riêng. Một lời tha thứ có thể được đón nhận hoặc bị khước từ. Phía mắc lỗi có trách nhiệm nhìn nhận tổn thương, bồi thường và sửa đổi. Dẫu làm đủ những việc cần thiết, phía mắc lỗi vẫn không thể buộc người bị tổn thương phải tha thứ. Kinh nghiệm ấy làm sáng tỏ một nét của khái niệm ân sủng trong Kitô giáo. Ân sủng mang tính quà tặng. Chính vì thế, hành vi đón nhận có thể hoàn toàn tự do, đồng thời mở ra một trách nhiệm mới đối với người khác.

Một phản vấn vẫn còn nguyên sức nặng. Nếu một đời sống ngoài tôn giáo cũng có tình yêu, sự tha thứ và lòng can đảm, đức tin còn đem lại điều gì riêng biệt? Câu trả lời Kitô giáo nằm ở đối tượng của lòng tin. Trong lời tạ ơn, tín hữu hướng đến Thiên Chúa được tin là Đấng ban sự sống. Trong phụng vụ, cộng đoàn tưởng nhớ Đức Kitô và cử hành mối hiệp thông với Đức Kitô. Giả sử mọi lợi ích xã hội của một buổi lễ đều có thể tìm thấy trong một cuộc gặp gỡ thế tục, câu hỏi về Thiên Chúa vẫn còn nguyên. Việc có lý do để tin vào Thiên Chúa và việc cảm thấy dễ chịu sau một nghi lễ là hai phán đoán cần được khảo sát theo những tiêu chuẩn thích hợp.

Chiều kích ấy cũng đặt ra một đòi hỏi nghiêm khắc đối với các cộng đoàn đức tin. Lời tuyên xưng về tình yêu Thiên Chúa sẽ gặp một phản chứng trong đời sống nếu phẩm giá của người yếu thế thường xuyên bị chà đạp ngay giữa cộng đoàn. Một lời xin lỗi công khai, một quyết định bảo vệ nạn nhân hoặc việc trả lại tiếng nói cho người từng bị gạt ra ngoài có thể cho thấy đức tin đang được thực hành ra sao. Những việc ấy có thể làm cho lời chứng trở nên đáng tin hơn. Phán quyết về lương tâm và niềm tin của người nghe vẫn thuộc về chính người nghe.

Kết luận

Con người có thể thôi cần đến một lời giải thích tôn giáo khi lời giải thích ấy sai, thôi cậy nhờ một thực hành khi thực hành ấy mất ý nghĩa, hoặc chọn sống ngoài mọi cộng đồng đức tin vì những lý do đáng được tôn trọng. Không trường hợp nào tự nó xác định được một thời điểm chung cho toàn thể nhân loại. Cũng thiếu căn cứ để tuyên bố rằng mọi người, kể cả người công khai sống ngoài tôn giáo, rốt cuộc đều theo một thứ đạo nào đó. Tôn trọng tự do trước hết đòi hỏi gọi đúng tên những khác biệt đang có thật.

Trở lại bữa cơm sau đám tang, chiếc ghế trống vẫn nhắc về một cuộc đời xứng đáng được thương nhớ. Một lời kinh có thể cất lên, một khoảng lặng cũng có thể được giữ trọn. Đối với đức tin Kitô giáo, lời kinh gửi gắm người đã khuất cho tình yêu Thiên Chúa và ràng buộc người còn sống với bổn phận chăm sóc gia đình đang chịu tang. Đối với người chọn thinh lặng, một bàn tay đặt lên vai vẫn có thể diễn tả lòng trung thành sâu sắc. Cuộc đối thoại triết học và thần học bắt đầu có ý nghĩa khi cả lời kinh lẫn khoảng lặng đều được lắng nghe đủ lâu để câu hỏi về chân lý có thể cất lên trong tự do.