Đôn hậu: khi đức ái trở thành nếp sống nội tâm
LM Fx Nguyễn Văn Thượng
Có những điều rất nhỏ đủ để bộc lộ chiều sâu đời sống thiêng liêng của một con người. Một lời nói khi bị xúc phạm, một ánh mắt trước sự vụng về của người khác, một phút nhường đường giữa phố đông, hay cách ta đối xử với người không thể đem lại lợi ích nào cho mình: tất cả đều có thể trở thành nơi thử thách của đức ái. Người ta có thể nói những lời đẹp về tình yêu Thiên Chúa, nhưng chỉ khi gặp một người khó thương, ta mới nhận ra tình yêu ấy đã đi vào tâm hồn đến đâu. Đôn hậu không đơn thuần là phép lịch sự xã giao. Đó là sự dịu dàng được thanh luyện bởi chân lý, là khả năng đón nhận tha nhân như một con người có phẩm giá, ngay cả khi họ không đáp ứng mong đợi của ta.
1. Từ vẻ tử tế bên ngoài đến nhân đức bên trong
Đời sống thường ngày cho thấy một nghịch lý: có người hiền hòa giữa gia đình, thân thiện trong cộng đoàn, nhưng lại nóng nảy khi không ai biết mình là ai. Khi được che khuất bởi chiếc xe, màn hình hay một vị trí quyền lực, người ấy dễ buông lời xúc phạm, chen lấn hoặc coi thường người khác. Sự thay đổi ấy đặt ra câu hỏi tu đức căn bản: ta làm điều lành vì thực sự yêu mến điều lành, hay chỉ vì muốn gìn giữ hình ảnh tốt đẹp của mình? Một hành vi tử tế vẫn có giá trị thực tế cho người được giúp đỡ, nhưng phẩm chất luân lý của người hành động còn tùy thuộc ý hướng, tự do và sự trưởng thành của lương tâm.
Trong Tin Mừng, Đức Giêsu cảnh giác các môn đệ trước lối làm việc đạo đức chỉ để được người đời nhìn thấy (x. Mt 6,1–4). Người không phủ nhận giá trị của hành động công khai; Người đòi hỏi trái tim đừng biến việc lành thành phương tiện mua lấy lời khen. Đối với đời sống tu đức, đây là lời mời gọi bước từ đạo đức trình diễn sang đạo đức của sự hiện diện: ngay khi không có người chứng kiến, ta vẫn chọn điều thiện vì Thiên Chúa hiện diện trong lương tâm và vì người trước mặt thực sự đáng được tôn trọng. Sự đôn hậu vì thế là thước đo âm thầm của đời sống nội tâm.
Thánh Tôma Aquinô phân biệt các nhân đức luân lý với đức ái đối thần: nhân đức giúp con người hành động tốt theo lý trí ngay thẳng, còn đức ái quy hướng con người về Thiên Chúa và yêu mến tha nhân trong Thiên Chúa (x. Summa Theologiae, II–II, q. 23). Sự nhã nhặn có thể được rèn luyện như một thói quen tốt; nhưng khi được đức ái thấm nhập, nó trở thành cách ta trao ban chính mình. Người đôn hậu không chỉ kiềm chế cơn giận để tránh rắc rối. Họ tập nhìn thấy trong người gây phiền lòng mình một anh chị em cần được hiểu, được sửa dạy đúng cách và được yêu thương.
2. Cội nguồn thần học: con người là hình ảnh Thiên Chúa
Lòng đôn hậu Kitô giáo không dựa trên giả định rằng mọi người đều dễ chịu, cũng không đòi ta phải thấy mọi hành vi đều đáng tán thành. Nền tảng sâu xa hơn là mạc khải về phẩm giá con người: mỗi người được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa (x. St 1,26–27). Phẩm giá ấy không biến mất khi con người yếu đuối, nghèo khổ, mang khuyết tật, mắc lỗi hoặc đối nghịch với ta. Điều đáng yêu trước hết không phải là mọi lựa chọn của họ, nhưng là chính con người được Thiên Chúa dựng nên và mời gọi đi vào hiệp thông với Ngài.
Đức Giêsu dạy: “Hãy yêu kẻ thù và cầu nguyện cho những kẻ ngược đãi anh em” (x. Mt 5,44–45). Đây không phải là một lời khuyên tình cảm dễ dãi. Yêu kẻ thù không đồng nghĩa với dung túng bất công, từ bỏ ranh giới cần thiết hoặc phủ nhận trách nhiệm của người gây hại. Yêu là từ chối để sự dữ của người khác quyết định bản chất trái tim mình. Ta có thể phản đối một hành vi, yêu cầu sửa chữa thiệt hại, bảo vệ người yếu thế, mà vẫn không nuôi dưỡng ước muốn hạ nhục hay tiêu diệt người có lỗi. Sự đôn hậu trưởng thành luôn đi cùng công lý và sự thật.
Hiến chế Gaudium et Spes của Công đồng Vatican II nhấn mạnh phẩm giá cao quý của con người và mầu nhiệm con người được soi sáng nơi Đức Kitô (x. GS 12; 22). Nhìn tha nhân bằng ánh sáng ấy, ta không còn giản lược họ vào một lỗi lầm, một nhãn dán hay một ấn tượng thoáng qua. Một người đang giận dữ có thể mang trong lòng nỗi đau chưa được gọi tên; một người thô lỗ có thể đã quen tự vệ bằng sự cứng cỏi. Những khả năng đó không xóa trách nhiệm cá nhân, nhưng nhắc ta đừng vội coi nhận định đầu tiên của mình là toàn bộ sự thật về một con người.
3. Đôn hậu như hoa trái của Thánh Thần
Thánh Phaolô kể lòng nhân hậu và sự hiền hòa trong các hoa trái của Thánh Thần (x. Gl 5,22–23). Như thế, đôn hậu không chỉ là sản phẩm của tính khí bẩm sinh. Có người tự nhiên mềm mỏng, có người nóng nảy; nhưng cả hai đều được mời gọi hoán cải. Người hiền tính vẫn có thể thiếu can đảm trước bất công, còn người mạnh mẽ có thể học nói sự thật bằng một trái tim không cay nghiệt. Sự thánh thiện không buộc mọi người mang một kiểu tính cách, nhưng làm cho các nét tính cách khác nhau được hướng về đức ái.
Trong đời sống cầu nguyện, người ta dễ mong những kinh nghiệm thiêng liêng lớn lao mà quên các cuộc hoán cải nhỏ bé. Ta có thể sốt sắng trước Nhà Tạm nhưng thiếu kiên nhẫn với người phục vụ; có thể xúc động khi đọc về lòng thương xót mà lại không muốn lắng nghe một người kể đi kể lại nỗi buồn. Thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô nói đức mến thì nhẫn nhục, hiền hậu, không tìm tư lợi và không nuôi hận thù (x. 1 Cr 13,4–7). Bản văn ấy mời ta xét mình không phải bằng số việc đạo đức đã làm, nhưng bằng phẩm chất tình yêu đang được biểu lộ trong những tương quan gần nhất.
Đức ái không phải một cảm xúc luôn nồng ấm. Có lúc ta không cảm thấy thiện cảm, nhưng vẫn có thể quyết định nói năng tôn trọng, giữ lời hứa, chăm sóc người yếu thế và cầu nguyện cho người làm mình đau lòng. Chính trong khoảng cách giữa cảm xúc tự phát và lựa chọn tự do ấy, nhân đức được lớn lên. Ân sủng không hủy bỏ nỗ lực nhân bản; ân sủng chữa lành và nâng đỡ tự do để ta tập yêu bằng những hành động cụ thể, bền bỉ.
4. Lắng nghe: một hình thức bác ái khiêm nhường
Người đôn hậu không nhất thiết là người nói nhiều lời an ủi. Đôi khi món quà lớn nhất là sự hiện diện không vội vàng. Khi một người đang đau khổ tìm đến, ta dễ muốn giải thích, khuyên bảo hoặc đưa ra giải pháp ngay lập tức. Nhưng nỗi đau của họ trước hết cần được thừa nhận. Lắng nghe chân thành là tạm đặt nhu cầu chứng tỏ mình hiểu biết sang một bên để cho người khác được kể câu chuyện bằng ngôn ngữ và nhịp độ của họ.
Thánh Giacôbê khuyên mỗi người mau nghe, chậm nói, chậm giận (x. Gc 1,19). Lời khuyên ấy có giá trị tu đức đặc biệt trong mục vụ và đời sống cộng đoàn. Một linh mục, tu sĩ hay giáo dân phục vụ tha nhân không thể chỉ trao cho họ những câu trả lời có sẵn. Cần học nghệ thuật hiện diện: nghe cả điều được nói và điều chưa thể nói, tôn trọng sự kín đáo, không biến tâm sự của người khác thành chuyện kể. Lắng nghe không tự nó chữa lành mọi tổn thương tâm lý, nhưng có thể mở ra không gian an toàn, nơi con người cảm thấy mình không bị bỏ rơi.
Trong dụ ngôn người Samari nhân hậu (x. Lc 10,25–37), lòng thương xót không dừng ở xúc động. Người Samari đến gần, băng bó, đưa nạn nhân đến nơi chăm sóc và nhận phần trách nhiệm cụ thể. Đó là hành trình từ nhìn thấy đến chạnh lòng, từ chạnh lòng đến hành động. Đôn hậu Kitô giáo cũng phải vượt qua sự dễ chịu của những lời tốt đẹp. Nó đòi thời giờ, sự chú tâm, khả năng hy sinh và đôi khi cả việc điều chỉnh lịch trình của mình vì nhu cầu chính đáng của người khác.
5. Lòng thương xót không phải sự yếu đuối
Một nguy cơ trong suy tư về đôn hậu là đồng nhất nó với việc luôn chiều lòng mọi người. Người đôn hậu không phải người không biết nói “không”. Trong giáo dục, đồng hành thiêng liêng hay quản trị cộng đoàn, đôi khi lòng tốt đòi sự rõ ràng, kỷ luật và một quyết định khó khăn. Sự hiền lành của Đức Giêsu không loại trừ việc Người lên tiếng trước giả hình và bảo vệ phẩm giá của những người bị loại trừ. Điều phân biệt lòng can đảm của đức ái với cơn giận vị kỷ là mục tiêu: ta muốn phục hồi sự thật và sự sống, hay chỉ muốn chiến thắng và làm người khác bẽ mặt?
Khi phải sửa lỗi, ta có thể tự hỏi: lời nói này có đúng không, có cần thiết không, có đúng lúc không, và có giữ được phẩm giá của người nghe không? Một lời nói thật thiếu bác ái có thể làm tổn thương không cần thiết; nhưng một sự dịu dàng né tránh sự thật cũng có thể bỏ mặc người khác trong sai lầm. Đức ái và chân lý không cạnh tranh với nhau. Chúng thanh luyện nhau, để sự thật không thành vũ khí và lòng tốt không thành sự nhu nhược.
Trong những tương quan có bạo lực hoặc lạm dụng, đôn hậu càng không thể bị hiểu là nghĩa vụ chịu đựng vô hạn. Bảo vệ bản thân và người dễ bị tổn thương, tìm sự hỗ trợ thích hợp và thiết lập giới hạn là những hành vi phù hợp với phẩm giá con người. Tha thứ, khi có thể thực hiện cách tự do, không đồng nghĩa với lập tức hòa giải hoặc khôi phục niềm tin khi chưa có sự thay đổi đáng tin cậy.
6. Thanh luyện cái nhìn: từ phán xét đến hy vọng
Cách ta nhìn người khác có thể định hình cách ta cư xử với họ. Nếu luôn dự đoán rằng người đối diện xấu xa, ta dễ trở nên phòng thủ, lạnh lùng và chỉ chú ý đến bằng chứng củng cố định kiến của mình. Ngược lại, nếu khởi đi từ thiện chí, ta có cơ hội nhận ra những điều tốt mà cái nhìn nghi kỵ thường bỏ sót. Tuy nhiên, đức tin không yêu cầu sự ngây thơ: lòng tín nhiệm cần được phân định theo hành vi thực tế, nhất là khi liên quan đến trách nhiệm và sự an toàn của người khác.
Đức Giêsu nhìn Phêrô không chỉ như người sẽ chối Thầy, mà còn như người có thể trở về và nâng đỡ anh em (x. Lc 22,31–32). Cái nhìn cứu độ không phủ nhận thất bại, nhưng không đồng hóa con người với thất bại ấy. Đây là một trường học tu đức khó khăn: nhìn người làm ta thất vọng mà vẫn để ngỏ khả năng họ hoán cải. Hy vọng Kitô giáo không phải sự lạc quan thiếu căn cứ; đó là niềm tin rằng ân sủng có thể hoạt động trong những hoàn cảnh mà sự đánh giá tức thời của ta chưa thấy hết.
Từ đó, người thực hành đôn hậu học từ bỏ thói soi mói. Không phải vì các lỗi nhỏ không có hậu quả, nhưng vì sự chú ý liên tục đến khuyết điểm của người khác dễ khiến tâm hồn khô cằn. Thay vì tích lũy những điều đáng trách, ta tập nhận ra một nỗ lực âm thầm, một nghĩa cử nhỏ, một tiến bộ chưa trọn vẹn. Cái nhìn biết ơn không che giấu sự thật; nó trả lại cho sự thật đầy đủ các chiều kích của nó.
7. Một linh đạo đôn hậu trong đời sống thường nhật
Lòng đôn hậu cần được thực hành ở nơi ít hào nhoáng nhất: trong gia đình, giữa cộng đoàn, trên đường đi, khi sử dụng mạng xã hội, và trong cách đối xử với người không có quyền lực. Có thể bắt đầu bằng việc không cắt ngang lời người khác; không chuyển tiếp một tin chưa kiểm chứng; không dùng sự im lặng để trừng phạt; không kể lỗi của người vắng mặt chỉ để mua vui; và biết xin lỗi khi một lời nói của mình gây tổn thương. Những việc ấy nhỏ, nhưng chính sự lặp lại của chúng hình thành nếp sống.
Đối với người sống đời mục tử, đôn hậu còn là cung cách thi hành quyền bính. Quyền bính trong Hội Thánh được trao để phục vụ, không phải để làm cho người khác sợ hãi. Một quyết định đúng có thể được truyền đạt bằng giọng khinh miệt hoặc bằng sự kính trọng; nội dung giống nhau nhưng chứng tá Tin Mừng khác nhau. Người mục tử được mời gọi kiên nhẫn với tiến trình trưởng thành của đoàn chiên, không vội biến người chậm hiểu thành đối tượng trách móc, cũng không để lòng thương xót làm lu mờ trách nhiệm bảo vệ cộng đoàn.
Mỗi tối, ta có thể xét mình bằng vài câu hỏi: Hôm nay tôi đã dịu dàng với ai khi không có lợi ích gì để nhận lại? Tôi đã đối xử thế nào với người làm chậm công việc của mình? Tôi có nghe để hiểu, hay chỉ nghe để đáp trả? Tôi có sửa lỗi người khác với ý hướng giúp họ lớn lên? Tôi có mang vào lời cầu nguyện một người mà tôi vẫn thấy khó yêu? Những câu hỏi ấy đưa tu đức ra khỏi phạm vi ý tưởng, đặt nó trước những gương mặt cụ thể của ngày sống.
Kết luận: trái tim đôn hậu là trái tim được biến đổi
Sau cùng, đôn hậu không phải kỹ thuật khiến người khác yêu mến mình. Không phải cứ cho đi là chắc chắn được đáp trả, cũng không phải mọi sự tử tế đều đem lại kết quả tức thời. Đức ái Kitô giáo có thể phải đi qua hiểu lầm, sự vô ơn và cả thập giá. Nhưng chính ở đó, tình yêu được thanh luyện khỏi tính toán. Người đôn hậu không kiểm soát được phản ứng của tha nhân; họ chỉ có thể chịu trách nhiệm về sự thật, công bằng và lòng thương xót trong cách mình đáp lại.
Ta xin Chúa ban một trái tim biết mềm trước đau khổ nhưng vững trước điều ác; biết tôn trọng phẩm giá mọi người mà không nhắm mắt trước sai lầm; biết nói sự thật mà không làm nhục; biết tha thứ mà không phủ nhận công lý. Khi đôn hậu trở thành nếp sống, đời sống thiêng liêng không còn chỉ được đo bằng những giờ cầu nguyện, mà còn bằng cách ta mở cửa lòng cho người khác. Và có lẽ chính lúc ấy, giữa những việc tầm thường nhất, khuôn mặt dịu hiền của Đức Kitô được phản chiếu rõ ràng hơn trong đời ta.
Lời nguyện kết
Lạy Chúa Giêsu hiền lành và khiêm nhường trong lòng, xin uốn nắn cái nhìn của con, để con không vội kết án người anh em chỉ vì một phút yếu đuối. Xin gìn giữ môi miệng con khỏi lời cay nghiệt, đôi tay con khỏi sự thờ ơ, và lòng con khỏi thói tìm mình trong những việc lành. Xin cho con đủ can đảm bảo vệ sự thật, đủ khiêm nhường để lắng nghe, đủ nhẫn nại để đồng hành, và đủ tự do để yêu thương mà không đòi được đáp trả. Xin làm cho sự đôn hậu của con trở nên một chứng tá nhỏ bé về lòng thương xót của Chúa. Amen.
Bản văn và tài liệu đối chiếu
Kinh Thánh: St 1,26–27; Mt 5,44–45; Mt 6,1–4; Lc 10,25–37; Lc 22,31–32; 1 Cr 13,4–7; Gl 5,22–23; Gc 1,19.
Công đồng Vatican II, Hiến chế mục vụ Gaudium et Spes, số 12 và 22.
Thánh Tôma Aquinô, Summa Theologiae, II–II, vấn đề 23 (về đức ái).